Món hơn 80% nhà Úc có sẵn, vào tù lại thành hàng cấm
Ở Úc, ước tính hơn 80% hộ gia đình có ít nhất một lọ Vegemite trong tủ bếp. Thứ bơ mặn màu nâu đen này được người Úc phết lên bánh mì từ hồi còn bé, quen tới mức coi như món quốc dân. Vậy mà có một nơi trên đất Úc, lọ Vegemite bị xếp chung danh sách với hàng cấm: nhà tù bang Victoria. Và có một tù nhân chịu không nổi, kéo cả hệ thống nhà tù ra Tòa án Tối cao bang để đòi lại quyền được ăn nó.
Ngày 26/10, tòa đã ra phán quyết. Hãng tin AP, đài ABC của Úc, 7NEWS, NPR và VnExpress đều đưa tin. Tụi mình đọc qua hết, và thú thật là đọc tới đâu cười tới đó, vì lý lẽ của cả hai bên đều nghiêm túc một cách rất buồn cười.
Người đi kiện là ai?
Nhân vật chính tên Andre McKechnie, 55 tuổi, đang thụ án chung thân vì tội giết người ở bang Queensland từ thập niên 1990, sau đó được chuyển sang giam ở Victoria. Hiện ông ở nhà tù an ninh nghiêm ngặt Barwon, phía tây thành phố Melbourne.
Ông không thuê luật sư. Ông tự bào chữa, ngồi trong trại giam nói chuyện với tòa qua video. Theo ABC, ông còn từng viết thư ngỏ trên mạng kể rằng mình đã được tạm tha nhưng tự xin quay lại trại, vì thấy chế độ tạm tha “gây hại nhiều hơn có lợi”. Một người như vậy mà ra tòa vì lọ bơ phết bánh mì thì báo chí cả thế giới không hóng mới lạ. ABC kể hồi đầu năm, khi vụ kiện mới nổ ra, BBC và New York Times cũng đã viết bài.
Lý lẽ đòi ăn Vegemite: văn hóa, Olympic và cả bài hit thập niên 80
McKechnie dựa vào Hiến chương Nhân quyền của bang Victoria. Trong đó có quyền được “tận hưởng văn hóa của mình cùng những người có chung nguồn gốc”. Ông lập luận rằng ăn Vegemite chính là một cách sống văn hóa Úc, nên cấm ông ăn là vi phạm quyền đó.
Lời khai của ông nghe khá tình cảm. Ông nói từ những ký ức đầu đời, Vegemite đã gắn với gia đình, với căn nhà và với nước Úc. “Không được ăn Vegemite, tôi thấy mình bị tước mất khả năng sống với văn hóa Úc, buồn bã và xa cách với gia đình, cộng đồng”, ông nói trước tòa.
Rồi ông tung ra loạt bằng chứng mà nghe xong chắc luật sư phía bên kia cũng phải bật cười. Ông dẫn một bài báo khoa học về ẩm thực năm 2003 cho rằng Vegemite “có lẽ là món ăn dự đoán quốc tịch chuẩn nhất thế giới”. Ông kể chuyện Ủy ban Olympic Úc từng vận động thành công để Trung Quốc gỡ lệnh cấm nhập Vegemite trước Thế vận hội Bắc Kinh 2008. Ông nhắc luôn cả bài hit “Down Under” của ban nhạc Men at Work, bài có câu hát về chiếc sandwich Vegemite.
Lúc đầu ông còn khai rằng thiếu Vegemite làm ông thiếu vitamin B1. Nhưng sau khi luật sư phía nhà tù phản đối, ông tự rút ý này, bảo là “không quan trọng”.
Phe nhà tù: chó nghiệp vụ và rượu lậu
Phía cơ quan quản lý trại giam Victoria thì trả lời bằng hai lý do rất đời. Thứ nhất, Vegemite mùi nồng, có thể làm chó nghiệp vụ phân tâm khi đánh hơi ma túy. Ông Kevin White, một quản lý của ngành trại giam, khai rằng bất kỳ mùi hăng nào như Vegemite cũng có thể khiến chó mất tập trung. Thứ hai, Vegemite làm từ men bia, nên tù nhân có thể dùng nó để ủ rượu lậu nhanh hơn.
Theo AP, món này đã bị cấm ở cả 12 nhà tù của bang suốt khoảng 20 năm nay, tính từ năm 2006.
McKechnie phản pháo từng ý. Ông bảo Vegemite không còn men sống, muốn ủ rượu thì một trái cây bất kỳ còn hiệu quả hơn. Ông dẫn cả một bài báo năm 2017 kể về người đàn ông bôi Vegemite để át mùi ma túy khi mang vào một lễ hội âm nhạc, rồi vẫn bị chó nghiệp vụ đánh hơi ra. Ý ông là chó đâu có dễ bị lừa. Ông còn chỉ ra bang New South Wales ngay bên cạnh vẫn cho một số tù nhân mua Vegemite, tức là có cách quản lý nhẹ tay hơn.
Thẩm phán nói gì?
Thẩm phán Claire Harris đưa ra phán quyết dài gần 50 trang. Bà công nhận một điều mà dân Úc chắc gật gù: Vegemite có thể xem là một phần văn hóa Úc, và việc cấm nó đúng là có hạn chế quyền văn hóa của McKechnie.
Nhưng bà cho rằng lệnh cấm là hợp lý, vì phục vụ mục tiêu dẹp ma túy và rượu trong nhà tù. Bà cũng không chấp nhận chuyện ông cho rằng Vegemite không ảnh hưởng tới chó nghiệp vụ, vì ông không đưa ra được cơ sở đàng hoàng.
Câu chốt của bà mới là câu được báo chí trích nhiều nhất. Theo bà, điều cản McKechnie tận hưởng Vegemite cùng đồng bào mình trước hết là việc ông đang ở tù. Bà nói thêm rằng thật khó tin việc thiếu Vegemite, chứ không phải việc bị giam, mới là nguyên nhân khiến ông buồn và xa cách gia đình. Theo ABC, bà còn gợi ý tù nhân vẫn có nhiều cách khác để sống với văn hóa Úc, như nghe nhạc Úc, đọc sách hay ăn những món không bị cấm.
Bộ Tư pháp bang Victoria hoan nghênh phán quyết. Hãng Bega, chủ thương hiệu Vegemite, không trả lời khi AP hỏi.
Chuyên gia lại đứng về phía lọ Vegemite
Cái hài là không phải ai cũng tin chuyện chó nghiệp vụ bị Vegemite đánh lừa. Tiến sĩ Nathan Ryan, nhà tội phạm học, nói với ABC rằng chó nghiệp vụ đánh hơi được dấu vết cực nhỏ, nên rất khó có chuyện Vegemite che được hàng cấm. Ông thấy chẳng có lý do chính đáng nào để cấm Vegemite. Nhưng ông cũng không nghĩ có lý lẽ pháp lý nào để coi ăn Vegemite là quyền con người. “Vegemite chỉ là một món ăn phổ biến, không hơn”, ông nói.
Góc hóng: thua kiện nhưng thắng truyền thông
Ngồi đọc hết vụ này, tụi mình thấy McKechnie thua trên giấy nhưng lại thắng một ván khác. Nhờ ông cứng đầu đưa vụ việc ra xét xử công khai, nhân viên trại giam phải ra tòa giải thích vì sao một lọ bơ mặn lại thành hàng cấm. Thế giới cũng biết thêm rằng ở Úc, chuyện ăn uống có thể nghiêm trọng tới mức lên tận tòa tối cao.
Nói cho công bằng, người ngoài nước Úc nghe vụ này dễ cười. Cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama từng chê Vegemite “kinh khủng”, còn nhiều du khách nếm thử lần đầu thì nhăn mặt ngay. Nhưng với người lớn lên cùng nó, đó là mùi bữa sáng của tuổi thơ. Thử nghĩ tới một người Việt xa nhà mà bị cấm nước mắm xem, chắc cũng thấy thiếu thiếu thật.
Có điều, thẩm phán nói trúng chỗ. Cái làm người ta xa gia đình là song sắt, chứ không phải cái lọ màu vàng. Lọ Vegemite chỉ là thứ dễ gọi tên nhất cho nỗi nhớ ấy.
Còn bạn, nếu phải sống ở một nơi bị cấm đúng một món ăn quen thuộc của người Việt, bạn sẽ nhớ món gì nhất?
Hóng tiếp trên Yêu Huế
- Một quầy nhỏ ở cửa khiến tiệc ly hôn này gây sốt mạng Hàn
- Đầu tượng vua cao ngang người, nằm lấm đất ngay trước nhà
- Thêm chuyện Thế giới kỳ lạ trên Yêu Huế
Nguồn tham khảo
- ABC News: Prisoner fails in court bid to overturn ban on Vegemite in Victorian prisons
- AP News: Australian judge rejects prisoner’s human rights challenge to Vegemite ban
- NPR: Australian judge rejects prisoner’s human rights challenge to Vegemite ban
- 7NEWS: Convicted killer Andre McKechnie loses court battle over his ‘human right’ to eat Vegemite
- VnExpress: Tòa Australia bác quyền ‘được ăn đặc sản’ của phạm nhân
- 7NEWS Melbourne trên X: clip phóng sự gốc
