Điện thoại réo báo động đất 9,9 độ, mặt đất thì vẫn yên
Trưa thứ Sáu 16/10, điện thoại ở khắp miền bắc và miền trung Nhật Bản đồng loạt réo lên, báo một trận động đất 9,9 độ với độ rung mạnh nhất tới cấp 7. Nếu đúng, cảnh báo động đất 9,9 độ này là trận lớn nhất loài người từng đo được. Loa công cộng ở các thành phố bật lên, phát thanh viên trên tivi giục người xem tìm chỗ trú. Còn mặt đất thì vẫn yên.
Tám phút sau, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) rút lại cảnh báo. Theo The Japan Times, đây là lần đầu tiên một cảnh báo động đất khẩn của JMA bị hủy, mà hủy bằng hẳn một hồi chuông thứ hai. Tối cùng ngày, câu chuyện còn có thêm một nhân vật phụ: một nhà mạng lớn của Nhật thừa nhận điện thoại của khách hàng nhà mình lúc đó không hề kêu.
Tám phút nín thở giữa giờ cơm trưa
Lúc 12h40 giờ Nhật (10h40 giờ Việt Nam), JMA phát cảnh báo cho một vùng rất rộng, từ Hokkaido xuống tới miền trung. Hệ thống báo tâm chấn ở quần đảo Kuril (người Nhật gọi là Chishima), phía đông bắc Hokkaido, mạnh 9,9 độ. Rung lắc dự kiến lên tới cấp 7, mức cao nhất trên thang đo độ rung riêng của Nhật.
Thực tế thì khoảng hai phút trước đó có một trận động đất thật, mạnh 6,9 độ, ngoài khơi bán đảo Kamchatka của Nga. Ở Nhật, nơi rung mạnh nhất chỉ đạt cấp 1, mức mà theo Japan Times chỉ một số người để ý thấy. Hình truyền trực tiếp từ miền bắc cho thấy biển lặng, phố xá bình thường, trong khi phát thanh viên vẫn đọc đi đọc lại lời cảnh báo.
Để thấy con số 9,9 vô lý cỡ nào: trận động đất mạnh nhất từng ghi nhận là trận ở Chile năm 1960, mạnh 9,5 độ. JMA cho biết 9,9 cũng là con số lớn nhất mà hệ thống của họ có thể phát ra ngoài. Nói nôm na là máy báo kịch khung, muốn báo to hơn nữa cũng không có chỗ.
Ở Tokyo, Japan Times tả cảnh người đi đường dừng lại nhìn điện thoại chờ đất rung, không thấy gì thì lại đi tiếp. Người dùng ứng dụng phòng chống thiên tai NERV còn được tặng kèm đồng hồ đếm ngược tới lúc rung, đếm hết mà chẳng có gì. Một nữ sinh viên người Anh ở Đại học Waseda kể lúc chuông reo cô đang ăn trưa ở căng tin, chưa từng trải qua động đất nên tưởng mọi thứ quanh mình sắp đổ ập xuống. Rồi theo lời cô, “chẳng có gì rung cả”.
Ở Sapporo, hàng loạt chuyến tàu điện dừng lại vài phút cho tới khi xác nhận an toàn, theo Kyodo. Tuyến tàu cao tốc Tokaido Shinkansen cũng tạm ngưng một đoạn, dù tối hôm đó công ty JR Central nói với Kyodo rằng cảnh báo không phải nguyên nhân trực tiếp.
Máy tự tính, người không kịp nhìn
Phản xạ đầu tiên của nhiều người là nghĩ hệ thống bị tin tặc phá. Trên X, hàng loạt bài đăng tiếng Nhật chụp màn hình cảnh báo kèm câu “chắc là bị tấn công mạng rồi”, có bài được chia sẻ rất rộng. JMA bác bỏ chuyện này, theo NTV thì cơ quan đã kiểm tra và không thấy truy cập nào từ bên ngoài. Ông Ayataka Ebita, trưởng bộ phận quan sát động đất và sóng thần của JMA, cũng nói khả năng sét đánh gây ra sự cố là rất thấp.
Câu trả lời thật nghe còn đời hơn. Hệ thống cảnh báo sớm của Nhật chạy thế này: các trạm đo bắt được những rung động đầu tiên, máy tính đoán nhanh tâm chấn và độ mạnh, rồi bắn tin lên điện thoại trước khi đợt rung lớn kịp tới. Trong bản báo cáo chiều cùng ngày, JMA nhận hai lỗi. Hệ thống đã dùng công thức tính độ mạnh vốn dành cho động đất trong nước để tính một trận ở rất xa Nhật, và dùng hai tâm chấn khác nhau cho hai bước tính độ mạnh với dự báo rung lắc, trong khi lẽ ra hai bước phải dùng chung một chỗ.
Đài TV Asahi giải thích thêm cho dễ hiểu: máy tưởng trận động đất nằm xa hơn thực tế hàng trăm cây số, tức là tưởng rung động đo được đã vọng tới từ rất xa, và đó có thể là lý do độ mạnh bị đoán quá tay thành một trận khủng. Sau đó nó đem con số khủng ấy đặt vào một tâm chấn khác, gần Nhật hơn nhiều, để dự báo độ rung. Giống như nghe một tiếng pháo nhỏ, tưởng pháo nổ tận đầu kia thành phố nên kết luận là pháo cỡ đại, rồi quay sang hô cả xóm rằng pháo nổ ngay đầu ngõ.
Sáng 17/10, NHK đưa tin JMA thừa nhận hệ thống đã dùng dữ liệu từ những trạm đo ở quá xa tâm chấn, loại dữ liệu lẽ ra không được dùng, và các biện pháp từng áp dụng trước đây đã không phát huy tác dụng. Ông Ebita nói một câu khá thật thà với báo chí: “Chúng tôi không theo dõi từng kết quả tính toán theo thời gian thực. Hệ thống tự động tạo ra chúng, nên không phải lúc nào chúng tôi cũng thấy được các thay đổi khi chúng diễn ra.”
Đại diện JMA cúi đầu xin lỗi trong buổi họp báo, và đây cũng không phải lần đầu: tháng 7/2020, cơ quan này từng báo nhầm cho nhiều tỉnh, có cả Tokyo, vì đặt sai tâm chấn và đoán quá tay độ mạnh. Trước nữa, năm 2013, nhiễu từ một máy đo dưới đáy biển bị gộp nhầm vào dữ liệu của một trận động đất nhỏ, làm chuông báo reo khắp vùng Kinki.
Lật kèo phút chót: nhà mạng không kêu
Tưởng chuyện tới đây là hết, ai ngờ có cú lật thứ hai. Chiều tối 16/10, NTT Docomo đăng thông báo xin lỗi vì cảnh báo động đất không tới được điện thoại của khách hàng qua “Area Mail”, dịch vụ tin nhắn khẩn gửi đồng loạt tới mọi máy trong vùng được dự báo rung mạnh. Theo Docomo, toàn bộ bảy khu vực lẽ ra phải nhận tin, từ Hokkaido, Tohoku, Kanto tới Tokai và quần đảo Izu, đều không có tin nào tới.
Báo Sankei kể trên mạng xã hội liên tục có người than kiểu “máy Docomo của tôi không kêu, xung quanh thì kêu hết”. Hai nhà mạng KDDI và SoftBank không gặp chuyện tương tự. Asahi viết rằng hệ thống của Docomo đã coi dữ liệu JMA gửi sang là dữ liệu bất thường, và chuyện này không liên quan tới việc JMA hủy cảnh báo. Docomo nói đã tìm ra nguyên nhân, sẽ khắc phục trong vài ngày và “thành thật xin lỗi” khách hàng.
Chi tiết làm người ta lạnh gáy nằm ở bài của Yomiuri: lỗi này có sẵn trong hệ thống từ năm 2012 và tới giờ mới lộ ra. Lý do là suốt chừng ấy năm tin nhắn vẫn gửi bình thường, nên chẳng ai nghĩ tới việc đi tìm.
Góc hóng: báo động giả, lỗi thật
Tụi mình thấy chỗ trớ trêu nhất nằm ở đây. Một cảnh báo sai làm cả vùng rộng lớn giật mình tám phút, nhưng nhờ nó mới biết có một lỗi nằm im trong hệ thống báo động từ năm 2012. Nếu một ngày có động đất thật mà dữ liệu rơi đúng vào kiểu lỗi ấy, khách hàng Docomo có thể đã không nhận được tin nhắn khẩn nào. Nói hơi phũ thì cái báo động giả này vô tình thành một buổi diễn tập miễn phí, chỉ là không ai được báo trước.
Nói cho công bằng, hệ thống này sinh ra để báo trước vài giây, mà vài giây thì không đủ cho ai ngồi kiểm tra từng con số, đúng như lời ông Ebita. Bị báo nhầm thì bực, nhưng chuyện đời vẫn vậy, cái chuông kêu sai còn đỡ hơn cái chuông im khi có động đất thật. Cái đáng lo là một trận ở xa Nhật đủ làm cả dây chuyền tính sai, và TV Asahi dẫn lời JMA rằng chuyện này có thể lặp lại nên cần xử lý gấp.
JMA nói vẫn đang điều tra tiếp vì sao hai tâm chấn lại lệch nhau. Còn bạn, nếu điện thoại réo báo động đất 9,9 độ giữa giờ cơm trưa, bạn chạy trước hay mở mạng xem mọi người nói gì trước?
Hóng tiếp trên Yêu Huế
- Thêm chuyện thế giới kỳ lạ
- Đầu tượng vua cao ngang người, nằm lấm đất ngay trước nhà
- Tưởng AI xóa cả mùa show, nhà đài lại chỉ ra thủ phạm khác
- Chó 10 tuổi sống sót 34 ngày một mình giữa rừng Yellowstone
Nguồn tham khảo
- The Japan Times: Nerves rattled in Japan as alert for magnitude 9.9 quake withdrawn minutes later
- Kyodo News: Japan agency cancels mistakenly issued M9.9 quake alert, transit disrupted
- Cơ quan Khí tượng Nhật Bản: báo cáo lần 2 về cảnh báo động đất lúc 12h40 ngày 16/10 (PDF)
- Nikkei: 気象庁が緊急地震速報取り消し M9.9と予測、サイバー攻撃は否定
- NTV qua Yahoo! News: 気象庁「緊急地震速報」で誤報…約8分後に取り消し
- TV Asahi (ANN) qua Yahoo! News: 「誤った緊急地震速報」揺れを過大に推定する2つの誤りが要因
- NHK: 緊急地震速報の過大推定 過去の対策が機能せず 気象庁は調査
- NTT Docomo: thông báo xin lỗi vì Area Mail không được gửi
- Yomiuri qua Yahoo! News: NTTドコモ、「M9・9」の緊急地震速報で「エリアメール」配信されず
- Asahi: NTTドコモ、緊急地震速報が配信されず システムに不具合
- Tiền Phong: Nhật Bản phát nhầm cảnh báo động đất 9,9 độ khiến cư dân náo loạn
- NHK News trên X: video cảnh báo và thông báo hủy
